Kuwa xilka iyo awooda dowladnimada sheegta waxaad moodaa in eey ka masuul yihiin wax walba oo ka dhaca xamar waayo marba haddii eey dowladnimo iyo awooda dalka isku tilmaameen sow ma cada nabad darada xamar in eey ka danbeeyaan  Maquuste iyo Ethiopia,xiligii MMI waxaa xilka saarnaa Sheekh Shariif iyo hogaankiisa taana waxaan shaki marna gelin nabad iyo wada noolaanshaha umada ku dhaqaneed xamar in uu ahaa mid aad iyo aad loogu farxay loona mahdiyo,waxaa eey diideen MMI in xamar uu ka sii furnaado suuqii hubka waxaana eey soo saareen in shacabka reer Muqdisho in eey maqlaan xabadaha iyo hubka culus,waa dhacdo taaiiikhda gashay oo umada weli ey ku haminayaan in eey marlabaad soo noqoto,caalamka aan ku nool nahay waxaa ka jira sharci dhahaya cidwalba meesha eey masuul isaga dhigtaa oo xilikeeda dusha u ridataa waxaa eey kuwa xilikaa qaaday qaadanayaan waxii ka yimaada ama amaan ama dhib meeshaa eey ka masuul yihiin ,Maquuste iyo xulufadiisa Ethiopia ayagaa ka masuul ah waxa xamar ka dhacay cidkale looma saarin karo,waayo ayaga ayaa sheegta in eey dowlad yihiin awoodna eey ku leeyihiin dalka,gumaadka socdaa iyo dilalka xamar ka ugu soo faro badanaaya hadeeyan joojin karin oo eeyan awood u laheeyn sow ma qumana Akhristow in eey ka tanasulaan xilikaa eey ka beensheegeen.

 

Somali waa lafdhabarkii islaamka ee geeska afrika .

 

Waxaa socota taariikh dheer weligeedna socon doonta,haddii aan leeyska xoreeyn Ethiopia waxaan qatar ugu jirnaa in shacuubta ku dhaqan geeska afrika ee muslimiinta ah dhibaato mideena ka xoog badan in eey ku dhacdo balse haddii xiligaan la diido in dalka soomaliya eey gumeeysato Ethiopia waxaa macquul ah in khatartaasi eey yaraaneeyso maxaa yeelay kaalintii siyaasadeed ee somalia kaga jirtay geeska afrika waa hubaal in eey soo noqon doonto,Akhristow sow ma cada sabbabta Ethiopia u qabsatay somalia in eey tahay in la jibjibiyo lafdharkii islaamka ee geeska afrika inta aanan la duleeysan muslimiinta ku dhex nool shacuubaha kala diinta ah ee geeska afrika.

 

Inta eey jirto 4,5 oo runtii ah mida umada dib ugu celineeysa jahliga,gumaadka,awooda oo lagu takrifalo,boob,xasuuq iyo in weligeed eey Ethiopia eey kala gadato qabiilada  qabiil-walbna eey taageerto sida hada ka socoto Puntland iyo somaliland,somaalid waxaa eey marwalba u sabbabeeyaan dhibka socda qabiila iyada oo la sheegaya ayaa hadana umada eey ilwosan tahay in dowlada eey tahay mid lagu soo dhisay Qabiil.Ilaaheey waxaa uu dhahy Itaqi laaha xaqa tuqaatihii walaa tamuutuna ilaa wa antum muslimiin waxaase hada sodo Ilaa wa antum qabiil in qabiilka weli dadka qaarkiis eey u dhimanaayaan  iyo jahligii  alow sahal umuuraha. 

 

Markii eey taariikhdu ahayd 7/ 2- 1889-kii ayuu Vincenzo Filonardi wuxuu soo gaaray Hobyo Saddex

toddobaad kaddib, 28/ 2- 1889-kii ayaa isaga iyo suldaankii hobyood  eey kala saxiixdeen heshiis qoraalkiisu u dhacay sidan soo socota:

 

"Anigoo ah suldaanka hobyood ee yusuf cali yusuf waxaan maanta wixii laga bilaabma gacanteeyda ku saxiixay waraaqdaan anigoo cadeeynaaya in aan dhulkeeygii ka billaaw Mareeg illaa Raascawad aan oggolaaday in eey hoostagaan maamulkii dowlada Talyaaniga ee weeyn boqorkooda Umberto I ,isagoo oo uu ka wakiil yahay qunsulka u fadhiya Sansibaar ee magaciisa la dhaho: Vincenzo  Filonardi. "Ilaahey waxaa uu idmay in gumeeysigii Cali Yusuf keenay leeyska kaiciyo 1960 kii maantase waxaa wada tii oo kale Maquuste oo aan geed ku soo gaban.

 

Waa xiligii reer yurub eey bilaabeen in eey dalka somalia gumeeystaan cida soo hogaamisayne waxaa eey ahaaeen qaar somali sheegta sida maantaba eey Ethiopia ku soo hogaamiyeen kuwa isku magacaaba dowlad ama xilalka,gumeeysigii waxaa laga dhaxlay   gumaad  baabá iyo mida maanta ka taagan dalka soomaliya hadaba sidee ama maxaa heerkaan na gaarsiiyay.

 Calmaaniya: maxaa lagu qeexaa calmaaniya ama secular.waxaa lagu qeexaa in xukunka laga fogeeyo diinta,sidee looga fogeeynayaa diinta xukunka,waa in dadka uu ku heshiiyo qaababka  diinta ka fog,sida Qabiilka in lagu heshiiyo,mabda jira oo caalamka ka socda sida kumunism,:Capitalism,trabilism,demokrasi.iwm

 

Ethiopia waxaa eey duleeysatay kuwii isku sheegay siyaasiyiinta soomali xiliga aan ku jirnana ee shirka Cali Mahdi waxaa uu yahay mid lagu sii bahdilayo duubabka ama kaaba qabiilyada iskugu yimid xamar,waxaa eey maalin walba ka hadlaan wax aan soomali isku keeni karin iyada oo xamar habeen iyo maalin lagu gumaadayo shacabkii rayidka ahaa iyo inta aqoonta laheeyd,weli lama hayo cid ka damqatay gumaadka xamar eey ka wadaan Ethiopia iyo Maquuste,xaqiiqdii waxaa meesha ka cad in odayada eeyan laheeyn aqoon aduun iyo mid aaqiro waayo dushooda ayaa umada lagu gumaadayaa,odayaadaa waa kuwa aad dhiiro geliya jiritaanka qabiilka umada eey isku gumaaday.

 

Qowleeysatadii cadaanka Qarnigeey Qotamiyeen Qarankusheega Qaloocan Qaalibuu nala ahaa. Rag baa Qeeydka u xeeytay in eey Qiraan oo Qeeylo dhaan Qabiil ugu yeertay Iyadoo laga xaalmarin reer xamar xasuuqii xamar weeyne iyo xoolihii laga boobay xal noo noqan meeyso dalka waa nabadeeysmay haddii xaqa laga rooro oo xaaraanta loo xusul duubto xaasidiinta xijkooda xaaraan qadcan waaye.

 

Diirku iima naxo nimay Amxaar deris wadaagaane, Dusha sare dal laga maamulaa Damacday maalmaha- ne,  Ku soo daad-guree Amxaar kuwa Danaanoway, u  danee kufaarada jiraa, adna Diracyo  soo qaado.  Aday deeyrshay maantaan lahaa dirirto waa ceebe, Adigay dafiray sidii a-noo duul shihseeye ahee, Dal burburay dadkiisuna is nacay hadaad maanta kala geeyso, Amxaaro Garb ka doon adaa diiday nabdiiye.  Duqii  ka quus Qaran  in uu dhisaa abide,  Qabyaaladaa ku weeyn  iyo Qolo Cidiisiiye,   Dulmi aad u culusbuu ku dhacay iyo daanno xoog badane,  waa tuu kufaar u dalbaday umada soomaali.

 

Dr.Ali.A.Hirabe                                                    Hirabe_a@hotmail.com